نخستین بار، گزارش پیش رو را ایران اینترنشنال در روز ۲۱ خرداد ۱۴۰۵ به نوشته مهدی صارمی‌فر و احمد احمدیان منتشر کرد. رازنت با بازنشر آن تلاش می‌کند تصویری روشن‌تر از ظرفیت‌ها و محدودیت‌های فناوری اتصال مستقیم ماهواره به موبایل ارائه دهد.

فناوری اتصال مستقیم ماهواره به موبایل (Direct-to-Cell) می‌تواند در آینده بخشی از دیوار ارتباطی جمهوری اسلامی به دور شهروندان ایرانی را دور بزند، اما امروز راه‌حل قطع اینترنت ایران نیست. زیرا برای پوشش نقاط کور شبکه‌های زمینی طراحی شده و بنابراین ظرفیت استفاده انبوه ندارد و در برابر اختلال رادیویی و تلاش برای شناسایی و ردیابی کاربران آسیب‌پذیر است.

بیش از ۱۰۰ روز از قطع گسترده اینترنت در ایران می‌گذرد. هرچند در هفته‌های اخیر بخشی از دسترسی‌ها به‌صورت محدود، گزینشی و تحت کنترل حکومت برقرار شده است، اما روندی که از «دسترسی مشروط به احراز هویت» و انتقال کسب‌وکارها به سکوهای داخلی تا ایجاد فهرست‌های سفید برای دسترسی به اینترنت را در بر می‌گیرد، نشان می‌دهد جمهوری اسلامی قصدی برای عقب‌نشینی از ساختار چندلایه سانسور، نظارت و کنترل ارتباطات ندارد.

شبکه ملی اطلاعات، دروازه‌های متمرکز اتصال به اینترنت جهانی، تنظیمات کنترل‌شده شبکه‌های تلفن همراه، سامانه‌های احراز هویت و رجیستری دستگاه‌ها، مجموعه‌ای از ابزارهایی هستند که می‌توانند دسترسی جامعه به اینترنت جهانی را محدود یا قطع کنند و در عین حال مسیرهای ارتباطی پایدار را برای گروه‌های منتخب حفظ کنند. در چنین شرایطی، دسترسی شهروندان ایرانی به فناوری اتصال مستقیم ماهواره به تلفن همراه (Direct-to-Cell یا D2C) بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. از همین رو، ضرورت تسریع در فراهم شدن این امکان به‌طور مستمر از کانال‌های مختلف به توسعه‌دهندگان خدمات اینترنت ماهواره‌ای، به‌ویژه شرکت اسپیس‌اکس به‌عنوان ارائه‌دهنده سرویس استارلینک، منتقل می‌شود.

افکار عمومی در ایران «وعده ارتباط مستقیم گوشی با ماهواره، بدون دیش، ترمینال، اپراتور داخلی یا درگاه حکومتی» را آخرین راه نجات از زندان دیجیتال جمهوری اسلامی می‌دانند. تا جایی که پنتاگون با اسپیس‌اکس درباره فعال‌سازی سرویس اتصال مستقیم ماهواره به موبایل برای شهروندان ایران مذاکره کرد؛ طرحی که به گفته رویترز، اسپیس‌اکس برای راه‌اندازی آن تا ۵۰۰ میلیون دلار و برای بهره‌برداری از آن ماهانه ۱۰۰ میلیون دلار درخواست کرده بود.

با این حال، پرسش‌های اصلی این است که آیا نسخه‌های فعلی اتصال مستقیم ماهواره به موبایل واقعا می‌توانند چنین انتظاری را در مقیاس ایران برآورده کنند یا نه؟ آیا این فناوری هنوز فقط کانالی اضطراری و محدود است، یا می‌تواند راه فراری مقیاس‌پذیر برای میلیون‌ها کاربر ایرانی باشد؟ آیا اگر نسل‌های بعدی این فناوری بدون اتکا به دکل‌ها و اپراتورهای داخلی فعال شوند، دیوار دیجیتال ایران شکسته خواهد شد؟

وابستگی به اپراتورهای موبایل و سناریوی eSIM خارجیدر استارلینک معمولی، ماهواره به یک «ترمینال اختصاصی» روی زمین وصل می‌شود؛ همان دیشی که کاربر باید تهیه، نصب، نگهداری و از دست جمهوری اسلامی پنهان کند. گوشی با وای‌فای به مودم استارلینک متصل می‌شود. اما در اتصال مستقیم ماهواره به موبایل، ایده متفاوت است: گوشی معمولی، خودش گیرنده و فرستنده ارتباط ماهواره‌ای می‌شود.

نسخه‌های فعلی اتصال مستقیم ماهواره به موبایل، عمدتا اینترنت ماهواره‌ای مستقل نیستند بلکه تکمیل‌کننده پوشش شبکه موجود اپراتورهای موبایل در هر منطقه هستند و ماهواره را به نوعی دکل موبایل فضایی تبدیل می‌کنند که کارش در حقیقت پوشش نقاط کور اپراتورهاست. استفاده از فرکانس‌های مستقل S-Band و استقرار ماهواره‌ها در مدارهای بسیار پایین و نزدیک‌تر به سطح زمین یا VLEO، از مسیرهایی است که می‌تواند فناوری D2C را برای حل مساله ایران مهم‌تر کند.

در این حالت، فرض بر این است که اپراتورهای همکار خارجی استارلینک، مانند T-Mobile، Kyivstar یا One NZ در نیوزیلند، سرزمین ایران را مانند یک منطقه فاقد پوشش زمینی تحت پوشش خود اعلام کنند. چنین مدلی از نظر سیاسی و فنی به همان چیزی نزدیک‌تر است که شهروندان ایرانی از آن انتظار دارند. در این صورت، گوشی با سیم‌کارت یا eSIM این اپراتورها می‌تواند اتصال D2C به ماهواره‌های نسل جدید اسپیس‌اکس را از داخل خاک ایران برقرار کند. گفته می‌شود هم‌اکنون ۷۰۰ ماهواره از این نوع در مدار قرار گرفته‌ است.

تحقق این سناریو تنها به اراده و تصمیم شرکت اسپیس‌اکس محدود نمی‌شود؛ اتصال به زنجیره‌ای کامل نیاز دارد: از طیف فرکانسی، مجوزهای تنظیم‌گری تا گوشی‌های سازگار، مودم، آنتن، توان ارسال و چیپ‌ست‌های پشتیبان باندهای جدید ماهواره‌ای. شرکت‌هایی مانند کوالکام، مدیاتک، اپل، سامسونگ و گوگل در این مسیر تعیین‌کننده‌اند، چون اگر سخت‌افزار گوشی آماده نباشد، حتی منظومه ماهواره‌ای پیشرفته هم به اتصال عملی برای کاربران داخل ایران تبدیل نمی‌شود. اما حتی در این سناریوی خوش‌بینانه برای ایران هم سه مانع بسیار مهم باقی می‌ماند: ظرفیت محدود، امکان اختلال رادیویی و خطر شناسایی کاربران از مسیر رجیستری دستگاه و سامانه همتا.

۱) محدودیت ظرفیت در مناطق پرتراکمنخستین مانع جدی در پیاده‌سازی فراگیر D2C در ایران، ظرفیت است زیرا این اتصال برای جایگزینی اینترنت شهری طراحی نشده، بلکه برای رساندن اتصال حداقلی به مناطقی ساخته شده که پوشش زمینی ندارند یا پوشش آنها ضعیف است. اما در ایران، فقط وصل کردن چند کاربر در یک جاده یا کوهستان مساله نیست؛ مساله، قطع ارتباط در شهرهایی است که صدها هزار نفر همزمان به پیام‌رسان، تماس صوتی و تصویری، خبر، نقشه، ایمیل، خدمات مالی، ارسال عکس و ویدئو و … نیاز دارند.

در برخی آزمایش‌های اولیه، پهنای باند رکورد شده برای یک اتصال منفرد به حدود ۱۴ مگابیت بر ثانیه رسیده است؛ اما این رقم نباید با تجربه سرعت اینترنت شهری اشتباه گرفته شود. در دنیای واقعی، این پهنای باند ناچیز باید میان تمامی کاربران حاضر در محدوده وسیع تحت پوشش هر ماهواره تقسیم شود. برای درک بهتر مقیاس در شهری مانند تهران، اگر تنها یک درصد از ساکنان همزمان خواهان اتصالی بسیار پایه با سرعت ۱ مگابیت بر ثانیه باشند، شبکه به ظرفیتی معادل ۹۹ گیگابیت بر ثانیه نیاز خواهد داشت. این تقاضا در مقایسه با ظرفیت فعلی هر پرتو فعال D2C که بین ۴ تا ۱۷ مگابیت بر ثانیه نوسان می‌کند، و حتی در برابر چشم‌انداز خوش‌بینانه ۱۵۰ مگابیتی برای نسل‌های آینده، شکافی چند صد برابری را نشان می‌دهد.

۲) اختلال رادیویی با سیگنال‌های زمینیحتی اگر D2C بتواند مشکل ظرفیت و وابستگی به اپراتورهای داخلی را کاهش دهد، همچنان با مانعی روبه‌روست که به فیزیک امواج رادیویی مربوط می‌شود. گوشی برای برقراری ارتباط باید سیگنال بسیار ضعیفی را از ماهواره‌ای دریافت کند که صدها کیلومتر بالاتر از زمین حرکت می‌کند، در حالی که همان گوشی در محیطی قرار دارد که دکل‌های موبایل نزدیک، فرستنده‌های زمینی و سیگنال‌های محلی بسیار قوی‌تر حضور دارند. در اینجا نسبت شدت سیگنال مطلوب و سیگنال‌های مزاحم اطراف، تعیین می‌کند که گیرنده اصلا بتواند سیگنال ماهواره را از میان نوفه (نویز) و تداخل زمینی تشخیص دهد یا نه.

سیگنال یک دکل زمینی همراه اول یا ایرانسل در نزدیکی می‌تواند آن‌قدر قوی‌تر از سیگنال ماهواره باشد که گیرنده گوشی عملا سیگنال ضعیف‌تر را نبیند یا نتواند روی آن اتصال پایدار بسازد. در چنین وضعیتی، حکومت لازم نیست ماهواره را هدف بگیرد؛ کافی است با استفاده از دکل‌ها، فرستنده‌ها و کنترل توان شبکه‌های موبایل، محیط رادیویی اطراف کاربر را برای اتصال ماهواره‌ای نامساعد کند.

برای جمهوری اسلامی، این نوع اختلال می‌تواند سریع، محلی و کم‌هزینه باشد. بنابراین حتی اگر ماهواره خارج از دسترس حکومت باشد، گوشی کاربر روی زمین و در محیط رادیویی قابل دستکاری قرار دارد. نسخه‌های آینده با طیف اختصاصی، مودم بهتر و پروتکل‌های مقاوم‌تر ممکن است بخشی از این آسیب‌پذیری را کاهش دهند، اما کاملا آن را برطرف نمی‌کنند.

۳) سامانه رجیستری و شناسایی کاربرانپرسش امنیتی مهم‌تر این است که کاربری که در ایران از D2C استفاده می‌کند، چقدر قابل شناسایی است؟ در ایران، گوشی فقط وسیله ارتباطی نیست؛ سیم‌کارت، شناسه مشترک، شناسه دستگاه و هویت واقعی کاربر در لایه‌های مختلف به هم گره خورده‌اند.

هر گوشی یک شناسه یکتای سخت‌افزاری (IMEI) دارد که در شبکه‌های موبایل نقش هویت دستگاه را بازی می‌کند. سامانه همتا می‌تواند این شناسه را با سیم‌کارت، سابقه فعال‌سازی، مالکیت و در بسیاری موارد هویت واقعی کاربر پیوند دهد.

در چنین محیطی، استفاده از سیم‌کارت یا eSIM خارجی برای اتصال ماهواره‌ای لزوما کاربر را ناشناس نمی‌کند. اگر گوشی با IMEI شناخته‌شده ناگهان با شناسه اپراتوری خارجی برای اتصال به مسیر ماهواره‌ای غیرمجاز تلاش کند، این رفتار می‌تواند به الگویی غیرعادی و قابل علامت‌گذاری تبدیل شود. ترکیب رجیستری دستگاه، داده‌های اپراتوری، پایگاه‌های سیم‌کارت و ابزارهای پایش محلی ممکن است چنین اتصالی را به تهدید امنیتی تبدیل کند. بنابراین سوال این است که چطور می‌توان این کار را بدون افشای هویت، موقعیت و الگوی رفتاری کاربر انجام داد.

فرصت راهبردی، نه راه‌حل فوریاتصال مستقیم ماهواره به موبایل را باید جدی گرفت، اما نباید درباره آن اغراق کرد. برای ایران، جذابیت این فناوری روشن است: اگر روزی گوشی معمولی بتواند بدون دیش، ترمینال جداگانه، اپراتور داخلی و گیت‌وی‌های جمهوری اسلامی با ماهواره ارتباط بگیرد، یکی از پایه‌های معماری کنترل اینترنت به چالش کشیده می‌شود. اما آن روز هنوز نرسیده است. نسخه‌های در حال توسعه فعلی عمدتا برای پوشش نقاط کور طراحی شده‌اند، نه جایگزینی اینترنت شهری برای ده‌ها میلیون کاربر.

ظرفیت محدود، امکان اختلال و خطر افشا و شناسایی کاربران باعث می‌شود این فناوری امروز راه فرار عمومی و مقیاس‌پذیر از قطع اینترنت در ایران نباشد. ارزش فعلی این فناوری بیشتر در نقش اضطراری است: ارسال پیام، موقعیت مکانی، هشدار یا ارتباط کوتاه در لحظه بحران. آینده می‌تواند متفاوت باشد، اگر نسل بعدی ماهواره‌ها ظرفیت بالاتر، طیف مستقل، گوشی‌های سازگار، امنیت کاربر و قواعد حمایتی جهانی را کنار هم بیاورد. تا آن زمان، اتصال مستقیم ماهواره به موبایل روزنه‌ای مهم برای آینده است، نه راه‌حل امروز زندان دیجیتال.