واتساپ و تلگرام، سرنخ زندهبودن مجتبی خامنهای
رهبری جمهوری اسلامی، به فرض زندهبودن چقدر اقتدار برای اعمال قدرت خود دارد؟
یکی از راههای فهمیدن اینکه مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی واقعا تا چه اندازه قادر به اعمال قدرت در جمهوری اسلامی است، شاید نه انتظار برای انتشار عکس و صدای تازهای از او، بلکه نگاهکردن به جاهایی باشد که انتظار میرود «رهبری» در آنها قدرت خود را اعمال کند. فضای مجازی یکی از بهترین این حوزههاست.
شورای عالی فضای مجازی نهادی معمولی در ساختار جمهوری اسلامی نیست. علی خامنهای، دیکتاتور پیشین، در سال ۲۰۱۱ نهادی را شخصا تأسیس کرد تا به تعبیر خودش، یک نقطه کانونی و متمرکز برای سیاستگذاری و تصمیمگیری در فضای مجازی ایجاد کند. حسین یکتا، مدعی شده که علی خامنهای گفتهبود، اگر رهبر جمهوری اسلامی نبود، تمایل داشت در صدر این نهاد قرار بگیرد.
شورای عالی فضای مجازی، در سالهای بعد، برخی از مهمترین سیاستهای کنترل اینترنت، شبکه ملی اطلاعات، احراز هویت کاربران، حمایت از پیامرسانهای داخلی و اعمال «حاکمیت» بر پلتفرمها از همین ساختار بیرون آمد. خامنهای در نامهای توبیخآمیز که شخصا، پس از آبان ۹۸ به حسن روحانی، رئیس جمهوری وقت نوشت، اهمیت جایگاهی مرکزی پیامرسانهای داخلی در معماری گستردهتر نظارت، کنترل ارتباطات و شبکه ملی اطلاعات را تذکر داد.
طرح «ساماندهی پیامرسانهای اجتماعی» در سال ۱۳۹۶ هدفش صریحا «فراگیری پیامرسانهای اجتماعی داخلی» و ساماندهی پیامرسانهای خارجی اعلام شده بود. پیامرسان داخلی نیز سرویسی تعریف شده بود که میزبانی آن در داخل کشور باشد و «امکان اعمال حاکمیت» بر آن وجود داشته باشد. ممنوعیت استفاده دستگاههای دولتی از پیامرسانهای خارجی هم مصوبههای شورای عالی فضای مجازی را داشت.
اکنون اتفاقی در جهت متفاوت در حال رخدادن است.
مسعود پزشکیان در بهار امسال «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی» را تشکیل داد و معاون اولش را در راس آن گذاشت؛ محمدرضا عارف که در دهه ۱۳۷۰ وزیر پست و تلگراف و تلفن بود و از بنیانگذاران وزارت ICT. ماموریت ستاد جدید صرفا هماهنگی اجرایی نبود. در حکم رئیسجمهوری اسلامی حتی از «بازآرایی ساختارهای تصمیمسازی»، از جمله ساماندهی دبیرخانه شورای عالی و مرکز ملی فضای مجازی، سخن گفته شده بود.
این موضوع چنان غیرعادی بود که اعضای تندورتر شورای عالی فضای مجازی، تشکیل ستاد را «تعرض به حیطه اختیارات ولیامر مسلمین» و مغایر با حکم تاسیس شورای عالی فضای مجازی خواندند. دیوان عدالت اداری نیز مدتی اجرای مصوبه تشکیل ستاد را متوقف کرد.
اما ستاد باقی ماند و اکنون تصمیمی گرفته که از نظر سیاسی بسیار معنادار است: در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ ممنوعیت اطلاعرسانی رسمی دستگاههای اجرایی در پیامرسانهای غیربومی را لغو کرد. از این پس دستگاههای دولتی میتوانند برای اطلاعرسانی عمومی از واتساپ، تلگرام و دیگر بسترهای خارجی استفاده کنند.
این البته به معنای پایان سیاست حمایت از پیامرسانهای داخلی یا لغو تمام محدودیتهای قبلی نیست. اهمیت اتفاق در جهت حرکت است.
سالها یکی از اصول حکمرانی اینترنت در جمهوری اسلامی این بود که ارتباطات شهروندان و حکومت باید تا حد ممکن به محیطهایی منتقل شود که حکومت بتواند بر زیرساخت، داده، هویت کاربران و قواعد فعالیت آنها «اعمال حاکمیت» کند؛ در واقع بهدنبال بکدور بهمنظور نظارت بود. اکنون خود حکومت به دستگاههایش اجازه میدهد اطلاعرسانی رسمی را در پلتفرمهایی انجام دهند که دقیقا بیرون از چنین حاکمیتی قرار دارند.
گفتهمیشود که در زمان رهبری علی خامنهای، مجتبی با اجازه پدرش، نقش اساسی در زمینه سیاستگذاریهای داخلی جمهوری اسلامی داشت. شواهد زیادی این موضوع را تایید میکند. حالا اگر مجتبی خامنهای شش ماه پس از رسیدن به مقام رهبری جمهوری اسلامی، زنده، هوشیار و برخوردار از اقتدار واقعی رهبر جمهوری اسلامی است، این تحول دستکم نیازمند توضیح است.
چرا در یکی از حوزههایی که علی خامنهای برای کنترل آن نهادی اختصاصی، فراقوهای و مغایر با قانون اساسی ایجاد کرده بود، یک ستاد دولتی به ریاست محمدرضا عارف اکنون قادر است در جهت مخالف یکی از سیاستهای مهم تبلیغ و تثبیتشده همان دوره حرکت کند؟
بیش از یک سال است که جلسات شورای عالی فضای مجازی تشکیل نشدهاست. بخش مهمی از وقفه جلسات به دوره غیرعادی میان دو جنگ، قطع اینترنت و امنیتیشدن شدید فضای ارتباطی، پس از کشتار دیماه مربوط میشود.
نشانه مهمتر آن چیزی است که اکنون اتفاق میافتد: تصمیمگیری از مجرایی تازه و عقبنشینی از بخشی از سیاست سابق بدون مشاهده مداخله موثر رهبری جدید.
هیچیک از اینها ثابت نمیکند که مجتبی خامنهای مرده است یا در وضعیت حیات نباتی قرار دارد. اما در شرایطی که او ماههاست هیچ حضور صوتی یا تصویری قابل راستیآزمایی در انظار عمومی نداشته و درباره میزان تواناییاش برای اداره کشور پرسشهای جدی وجود دارد، رفتار نهادهای حکومت اهمیت بیشتری پیدا میکند. رویترز گزارش کردهبود که با وجود ادعای مقامهای جمهوری اسلامی درباره ادامه فعالیت او، غیبت طولانیاش پرسش درباره توان واقعی او برای حکمرانی ایجاد کرده است.
شاید یکی از مهمترین سرنخهای پاسخ این سوال که «مجتبی خامنهای زنده است یا نه؟» یا ورژن لایت آن «اگر مجتبی قادر به اعمال اقتدار رهبری نیست، چه کسی اکنون جمهوری اسلامی را اداره میکند؟» جایی باشد که کمتر کسی دنبال آن میگردد: واتساپ و تلگرام.