مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران یا ایسپا پیمایشی را به سفارش وزارت ارتباطات، بین ۲۵ تا ۳۱ خرداد ۱۴۰۵، با مصاحبه حضوری از ۴٬۰۶۰ کاربر اینترنت در شهرها و روستاهای سراسر ایران انجام داد و نتایج آن ۳۰ تیر در تهران بررسی شد. بااین‌حال، محمد رهبری، مشاور وزیر ارتباطات، افزایش استفاده از پلتفرم‌های داخلی را «مهاجرت کاربران» نامید؛ تعبیری که داده‌های همین پیمایش از آن پشتیبانی نمی‌کنند.

بازار آزادی که دولت مشتریانش را خودش هدایت می‌کند

زمان انجام نظرسنجی، یکی از بدترین زمان‌های ممکن برای انجام این نظرسنجی است. خود محمد رهبری گفته داده‌ها پس از ۸۸ روز محدودیت اینترنت جمع‌آوری شده‌اند. در این دوره، دسترسی کاربران به بخش بزرگی از اینترنت بین‌الملل مختل یا مسدود بود و پلتفرم‌های داخلی یکی از معدود مسیرهای در دسترس برای ارتباط، دریافت خدمات و پیگیری اخبار باقی ماندند. معاون وزیر ارتباطات نیز در همان نشست پذیرفت که انتقال خدمات دولت به پلتفرم‌های داخلی باعث «اقبال بیشتر» به آن‌ها شده است. او حتی از سیاست تعرفه‌ای به‌عنوان ابزار دیگری برای افزایش استفاده از این پلتفرم‌ها نام برد.

در واقع، محمد رهبری اعتراف می‌کند که حکومت فقط میزان استفاده را تماشا نکرده و خودش در ساختن این تقاضا نقش داشته است. در مرحله نخست «طرح ملی ارائه پایدار خدمات ضروری»، خدمات پنج دستگاه شامل بیمه سلامت، شرکت گاز، توانیر، آب‌وفاضلاب و سازمان راهداری به پیام‌رسان بله منتقل شد. کاربری که برای دریافت یک خدمت ضروری به بله مراجعه می‌کند، الزاماً این پیام‌رسان را به‌دلیل کیفیت، امنیت یا اعتماد بیشتر انتخاب نکرده و حکومت او را مجبور کرده است.

بنابراین افزایش مراجعه پس از قطع اینترنت، فیلترینگ سرویس‌های رقیب، ارائه تعرفه ترجیحی و انتقال خدمات دولتی را نمی‌توان با رشد طبیعی یک محصول در بازار آزاد یکی دانست. این نتیجه بازاری است که حکومت هم مسیرهای اصلی آن را بسته و هم ترافیک را به مقصد موردنظر خود هدایت کرده است.

مهاجرتی که مبدأ آن ترک نشده است

طبق نتایج منتشرشده، ۵۵٫۹ درصد کاربران اینترنت هم‌زمان از پلتفرم‌های داخلی و خارجی استفاده می‌کنند. ۱۵٫۶ درصد فقط سراغ پلتفرم‌های خارجی می‌روند و ۲۴ درصد نیز گفته‌اند تنها از نمونه‌های داخلی استفاده می‌کنند. یعنی در زمان انجام این پیمایش، دست‌کم ۷۱٫۵ درصد کاربران اینترنت همچنان در شبکه‌های اجتماعی خارجی حضور داشته‌اند. از سوی دیگر، نزدیک به ۷۰ درصد کسانی که از پلتفرم داخلی استفاده می‌کنند، شبکه‌های خارجی را نیز کنار نگذاشته‌اند.

شاید بتوان این رفتار را «استفاده هم‌زمان» نامید، اما کلمه مهاجرت، زمانی معنا دارد که کاربر سرویس قبلی را ترک کند یا دست‌کم استفاده از آن را کاهش دهد. خود آرش وکیلیان، مدیرکل امور فرهنگی و اجتماعی مرکز ملی فضای مجازی، نیز در همان نشست گفت استفاده از پلتفرم‌های داخلی رشد کرده، اما استفاده از شبکه‌های خارجی کاهش پیدا نکرده است.

پس حتی روایت مقام‌های حاضر در نشست نیز نشان می‌دهد کاربران از جایی به جای دیگر کوچ نکرده‌اند، بلکه پلتفرم‌های داخلی را، اغلب تحت فشار شرایط، به مجموعه ابزارهای قبلی خود اضافه کرده‌اند.

رشد روبیکا به‌تنهایی چیزی را ثابت نمی‌کند

رشد استفاده از یک پلتفرم لزوماً به معنای مهاجرت به آن نیست. برای اثبات مهاجرت باید رفتار کاربران در طول زمان دنبال شود: چه تعداد قبلاً فقط از شبکه خارجی استفاده می‌کردند؟ چه تعداد آن را کنار گذاشتند؟ میزان استفاده آن‌ها از پلتفرم قبلی چقدر کاهش یافت؟ و دلیل رفتن به سرویس داخلی چه بود؟

اطلاعات عمومی منتشرشده از این پیمایش چنین مسیری را نشان نمی‌دهد. عدد رشد روبیکا، حتی اگر کاملاً دقیق باشد، فقط می‌گوید استفاده از این برنامه بیشتر شده است. این عدد به‌تنهایی توضیح نمی‌دهد کاربران چرا به روبیکا مراجعه کرده‌اند و آیا هم‌زمان استفاده از تلگرام، اینستاگرام یا واتس‌اپ را کاهش داده‌اند یا نه.

وقتی نماینده مرکز ملی فضای مجازی صریحاً می‌گوید استفاده از شبکه‌های خارجی افت نکرده، دیگر نمی‌توان افزایش ترافیک یک پلتفرم داخلی را به‌سادگی «کوچ کاربران» نامید. آنچه رخ داده، افزایش استفاده در کنار ادامه حضور گسترده در شبکه‌های خارجی است.

فیلترشکن‌ها روایت دیگری تعریف می‌کنند

به گزارش ایسپا، ۷۴٫۴ درصد کاربران اینترنت گفته‌اند از فیلترشکن استفاده می‌کنند. رفع فیلتر شبکه‌های اجتماعی برای ۵۱٫۸ درصد اهمیت زیاد یا خیلی زیاد دارد و اینستاگرام با ۴۷٫۸ درصد، نخستین اولویت کاربران برای رفع فیلتر است.

همچنین ۶۳٫۷ درصد کاربران بازگشایی اینترنت بین‌الملل را تصمیمی بسیار درست دانسته‌اند و قطعی اینترنت ۴۶٫۱ درصد آن‌ها را زیاد یا خیلی زیاد عصبانی کرده است. اگر اینترنت بین‌الملل دوباره وصل نمی‌شد، ۳۸٫۸ درصد در ارتباط با خانواده و دوستان، ۳۳٫۶ درصد در سرگرمی و دسترسی به محتوا و ۲۹٫۶ درصد در کار و درآمدزایی با مشکل مواجه می‌شدند. محمد رهبری با چنین ادعایی، استفاده از اینترنت را به بازی و سرگرمی کاربر تقلیل می‌دهد. در حالی که به گفته مرکز ملی فضای مجازی، صدها هزار کسب و کار خانگی و شخصی روی همین پلتفرم‌های خارجی فعالیت می‌کنند و فروش روزانه‌شان به آن‌ها وابسته است.

نمودار منتشر‌شده ایسپا

این اعداد جامعه‌ای را نشان می‌دهند که با وجود هزینه، ناامنی و دردسر، همچنان برای دسترسی به شبکه‌های فیلترشده تلاش می‌کند. مشاور وزیر ارتباطات نمی‌تواند رشد یک پلتفرم داخلی را جدا کند و آن را «مهاجرت» بنامد، اما حضور گسترده در شبکه‌های خارجی، استفاده عمومی از فیلترشکن و مطالبه رفع فیلتر را نادیده بگیرد.

اسم اجبار، مهاجرت نیست

اول اینترنت بین‌الملل را محدود می‌کنند، شبکه‌های پرکاربرد را فیلتر می‌کنند، برای پلتفرم‌های داخلی مزیت تعرفه‌ای می‌سازند و خدمات ضروری دولت را به همان پلتفرم‌ها می‌برند؛ بعد ترافیکی را که در این شرایط ایجاد شده، به‌عنوان نشانه «اقبال» و «مهاجرت کاربران» معرفی می‌کنند.

داده‌های ایسپا نهایتاً نشان می‌دهند کاربران در شرایط محدودیت، استفاده از پلتفرم‌های داخلی را افزایش داده‌اند، بی‌آنکه شبکه‌های خارجی را ترک کنند. تا زمانی که تعریف استفاده، روند تغییر رفتار، میزان فعالیت و دلیل مراجعه کاربران منتشر نشود، «مهاجرت» نامیدن این وضعیت ادعایی اثبات‌نشده باقی می‌ماند.

واقعیت ساده‌تر است: کاربران مهاجرت نکرده‌اند؛ حکومت مسیر رفت‌وآمدشان را تنگ کرده است.