قبل از اینکه دوباره اینترنت قطع شود چه کار کنیم؟
هشدارهای امنیتی و اقداماتی که لازم است قبل از قطعی کامل اینترنت بدانیم
در دورههای تنش امنیتی، قطع یا محدودسازی اینترنت فقط یک اختلال فنی نیست؛ بخشی از وضعیت بحران است که میتواند دسترسی به خبر، ارتباط با خانواده، کار، مسیریابی، مدارک مهم و ابزارهای امنیتی را مختل کند. آمادگی پیش از بحران، تفاوت میان دسترسی محدود اما قابل مدیریت و گرفتار شدن در بیخبری کامل است. نکات زیر برای کاهش ریسک، حفظ ارتباط و محافظت از حریم خصوصی در روزهای احتمالی خاموشی اینترنت تنظیم شدهاند.
۱. همه اپلیکیشنها و سیستمعاملها را بهروز کنید
پیش از هر موج تازه اختلال یا قطعی، بهروزرسانی سیستمعامل گوشی، مرورگر، پیامرسانها، اپلیکیشنهای امنیتی و ابزارهای ارتباطی ضروری است. بسیاری از آسیبپذیریها از طریق نسخههای قدیمی نرمافزارها سوءاستفاده میشوند و در شرایط بحران، امکان دریافت بهروزرسانی ممکن است از بین برود یا بسیار دشوار شود. بهتر است تنظیمات Google Play و App Store روی بهروزرسانی خودکار قرار گیرد و اپلیکیشنهای مهم تا آخرین نسخه موجود بهروز شوند. این کار فقط برای امنیت نیست؛ گاهی نسخههای جدید، قابلیتهای آفلاین، پایداری بهتر یا روشهای ارتباطی جایگزین را نیز بهبود میدهند.
۲. روشهای تازه دور زدن فیلترینگ را پیش از بحران آزمایش کنید
در زمان قطعی یا اختلال گسترده، فرصت مناسبی برای یادگیری ابزارهای تازه وجود ندارد. روشهای دور زدن فیلترینگ باید پیش از بحران نصب، آزمایش و با چند فرد معتمد به اشتراک گذاشته شوند. حتما روشهای جدی مثل SNI spoofing یا روشهای خلاقانهتری مثل GooseRelayVPN و Skirk و MasterDnsVPN را امتحان کنید. این ابزارها ممکن است در برخی شرایط مفید باشند، اما کارایی آنها به نوع اختلال، اپراتور، منطقه و شدت فیلترینگ بستگی دارد. هیچ ابزار واحدی همیشه قابل اتکا نیست؛ بنابراین بهتر است چند گزینه مختلف آماده باشد و کاربر بداند هر کدام در چه شرایطی ممکن است کار کند یا شکست بخورد.
۳. نقشههای آفلاین را از قبل دانلود کنید
در روزهای خاموشی، حتی کارهای سادهای مانند پیدا کردن مسیر امن، نزدیکترین درمانگاه، پمپبنزین، ایستگاه حملونقل یا محل قرار با دوستان میتواند دشوار شود. اپلیکیشنهایی مانند Google Maps امکان دانلود نقشه آفلاین را فراهم میکنند و بهتر است نقشه شهر محل زندگی، مسیرهای پرتردد و مناطق اطراف از قبل ذخیره شود. نقشه آفلاین جای اینترنت را نمیگیرد، اما در شرایطی که داده موبایل قطع شده یا دسترسی به سرویسهای آنلاین محدود است، میتواند برای حرکت در شهر و تصمیمگیری سریع بسیار مهم باشد.
۴. در پیامرسانهای داخلی حریم خصوصی خود را جدیتر بگیرید
در شرایط محدودیت اینترنت، کاربران ممکن است ناچار شوند برای ارتباطات ضروری از پیامرسانهای داخلی یا سرویسهای وابسته به زیرساخت جمهوری اسلامی ایران استفاده کنند. در چنین وضعیتی باید اصل را بر احتیاط گذاشت: پیام حساس ارسال نکنید، درباره موضوعات امنیتی و سیاسی با جزئیات صحبت نکنید، از عکس پروفایل قابل شناسایی استفاده نکنید و اطلاعات شخصی غیرضروری را در حساب کاربری قرار ندهید. همچنین بهتر است از واژهها، تصاویر، فایلها و الگوهای رفتاری که میتواند حساسیتزا باشد پرهیز شود. پیامرسان داخلی نباید محل گفتوگوی محرمانه، هماهنگی حساس یا انتقال مدارک مهم باشد.
۵. ابزارهای دریافت آفلاین خبر و هشدار را از قبل آماده کنید
در روزهای قطعی اینترنت، دسترسی به خبر مستقل و اطلاعات محلی میتواند به یکی از مهمترین نیازهای شهروندان تبدیل شود. ابزارهایی مانند رستممدیا و توشه میتوانند برای دریافت یا انتقال محتوای خبری در شرایط محدودیت مفید باشند. همچنین Mahsa Alert میتواند برای شناسایی و پرهیز از برخی نقاط حساس، بهویژه در شرایط امنیتی، به کاربران کمک کند. این ابزارها باید پیش از بحران دانلود، نصب و آزمایش شوند، چون در زمان قطعی ممکن است دسترسی به فایل نصب، راهنما یا کانالهای توزیع آنها دیگر ممکن نباشد.
۶. برای ارتباط گروهی، Delta Chat را از قبل تنظیم کنید
اپلیکیشن Delta Chat یکی از گزینههای مهم برای ارتباط در شرایط محدودیت اینترنت است، چون بر پایه ایمیل کار میکند و میتواند از زیرساختهایی استفاده کند که گاهی دیرتر از پیامرسانها مسدود یا مختل میشوند. راهاندازی یک سرور یا حسابهای هماهنگشده Delta Chat با حلقهای کوچک از افراد معتمد میتواند در زمان بحران مفید باشد، اما این کار باید پیش از قطعی انجام شود. کاربران باید حسابها را بسازند، ارتباط را آزمایش کنند، مخاطبان اصلی را اضافه کنند و مطمئن شوند که همه اعضای گروه شیوه استفاده از آن را میدانند. ابزار ناآزموده در لحظه بحران، ابزار قابل اتکا نیست.
۷. اپلیکیشنهای همتابههمتا را نصب و آزمایش کنید
اپلیکیشنهای همتابههمتا یا P2P مانند «نقطهها» و نمونههایی مثل Briar یا Jami میتوانند در برخی شرایط بدون اینترنت سراسری یا با اتکا به بلوتوث، وایفای محلی یا ارتباط مستقیم میان دستگاهها کار کنند. با این حال کارایی این ابزارها به تراکم کاربران در یک منطقه وابسته است؛ یعنی اگر افراد کافی در اطراف شما همان اپلیکیشن را نصب و فعال نکرده باشند، شبکه محلی شکل نمیگیرد یا بسیار محدود میماند. به همین دلیل، نصب این ابزارها باید با هماهنگی قبلی در میان دوستان، همکاران، خانواده یا شبکههای محلی انجام شود، نه بهصورت فردی و پراکنده.
۸. مدارک مهم را دانلود و نسخه پشتیبان تهیه کنید
وابستگی کامل به فضای ابری در شرایط قطعی اینترنت میتواند خطرناک باشد. مدارک هویتی، اسناد مهاجرتی، فایلهای کاری، نسخههای اسکنشده قراردادها، مدارک درمانی، اطلاعات بانکی ضروری و هر سندی که ممکن است در روزهای بحران لازم شود، باید از قبل روی دستگاه امن یا حافظه رمزگذاریشده ذخیره شود. بهتر است از مدارک مهم دستکم دو نسخه پشتیبان وجود داشته باشد: یکی روی گوشی یا لپتاپ و دیگری روی یک حافظه خارجی امن. فایلها باید مرتب، قابل جستوجو و در صورت امکان رمزگذاریشده باشند تا در صورت گم شدن یا ضبط دستگاه، خطر افشای اطلاعات کاهش یابد.
۹. با افراد معتمد، برنامه ارتباطی و محل قرار اضطراری داشته باشید
در زمان قطعی اینترنت، مهمترین نگرانی بسیاری از خانوادهها و گروههای دوستان، بیخبری از یکدیگر است. پیش از بحران باید یک برنامه ساده ارتباطی تعریف شود: چه کسی با چه کسی در تماس میماند، اگر تماس مستقیم قطع شد چه مسیر جایگزینی وجود دارد و در صورت قطع خطوط اپراتورهای محلی، محل قرار امن کجاست. این محل بهتر است یک فضای عمومی، قابل دسترس و کمریسک باشد. همچنین بهتر است زمانهای مشخصی برای بررسی وضعیت اعضای گروه تعیین شود تا نبود پیام فوری، به نگرانی و تصمیمهای شتابزده منجر نشود.
۱۰. احراز هویت دومرحلهای و کدهای پشتیبان را آفلاین آماده کنید
بسیاری از حسابهای مهم، از ایمیل و شبکههای اجتماعی تا سرویسهای کاری و بانکی، برای ورود به کد احراز هویت دومرحلهای نیاز دارند. اگر دریافت این کد فقط از طریق پیامک، ایمیل یا اینترنت ممکن باشد، در زمان قطعی میتواند دسترسی کاربر به حسابهای خودش را مختل کند. بهتر است برای حسابهای مهم از اپلیکیشنهای 2FA مانند Google Authenticator یا گزینههای مشابه استفاده شود که کدها را بهصورت آفلاین تولید میکنند. همچنین کدهای پشتیبان هر سرویس باید دانلود، چاپ یا در یک محل امن و رمزگذاریشده ذخیره شود. این کار ساده میتواند در شرایط بحران از قفل شدن حسابهای حیاتی جلوگیری کند.
۱۱. اگر امکان استفاده از استارلینک دارید، امنیت عملیاتی را جدی بگیرید
در شرایط قطع سراسری یا محدودیت شدید اینترنت، استارلینک میتواند یکی از معدود راههای مؤثر برای دسترسی مستقل به اینترنت جهانی باشد. با این حال استفاده از آن در داخل ایران میتواند ریسک امنیتی جدی داشته باشد و نباید بدون برنامه و احتیاط انجام شود. محل نگهداری و استفاده از تجهیزات باید امن، محدود و دور از توجه باشد. دسترسی به شبکه باید فقط در اختیار افراد بسیار نزدیک و کاملا معتمد قرار گیرد و درباره داشتن یا استفاده از آن نباید با دیگران صحبت شود. استارلینک میتواند ابزار مهمی برای ارتباط و اطلاعرسانی باشد، اما فقط زمانی که همراه با پنهانکاری، مدیریت ریسک و امنیت عملیاتی دقیق استفاده شود.